Bazylika katedralna
śś. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty

data nadania tytułu bazyliki mniejszej 
23 stycznia 1935 roku

Diecezja Toruńska

Kościół pod podwójnym wezwaniem św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty to główna świątynią Torunia. Historia świątyni jest burzliwa i obfituje w liczne wydarzenia. Budowa trwała bardzo długo, a jej efektem był kościół tak wspaniały, że od razu Torunianie uznali go za najpiękniejszą świątynię swego miasta. Bazyliki nie omijały także przykre historie. Nawiedzają ją pożary, dotykają bunty religijne oraz długoletnie spory protestantów i katolików o przejęcie świątyni. Kościół śś . Janów odgrywał istotną rolę w życiu Torunian. To właśnie tu odbywały się wszystkie uroczystości miejskie, tu odprawiano uroczyste nabożeństwa z udziałem odwiedzających chętnie Toruń królów polskich, a do 1518 roku miały w tej świątyni miejsce wybory do władz miejskich.
Pierwszy kościół parafialny był budowlą drewnianą, zbudowaną w 1251 roku na pierwotnym centralnym placu miasta. Już pomiędzy 1263 a 1269 rokiem spłonął w pożarze Torunia. Budowa nowego, już teraz po strasznej lekcji ceglanego kościoła, przypada na lata 1270–1330. Około pierwszej połowy XIV wieku dobudowano boczne kaplice od północnej strony a rząd kaplic południowych powstaje na przełomie wieków XIV i XV. Po jednej kaplicy przypada na każde przęsło nawy. Wkrótce, przed 1388 rokiem, zostaje podwyższona nawa główna, co oznacza, że hala przekształca się tym samym w budowlę typu bazyliki.
Od początku świątynia i oka­la­ją­cy ją plac były centrum życia politycznego i go­spo­dar­cze­go miasta. 52-metrowa wieża zo­sta­ła zbudowana w latach 1407–33 przez Jana Gotlanda. Na wieży wisi dzwon, dru­gi co do wiel­ko­ści w Polsce – Tuba Dei (Trą­ba Boża), odlany w r. 1500 przez Marcina Schmidta w Toruniu. Dzwon waży 7238 kg, a jego dol­na średnica wynosi 218 cm.
Wejście do kościoła pro­wa­dzi przez kruch­tę północną. Prze­cho­dząc przez bra­mę w murze cmen­tar­nym, mijamy stu­dzien­kę z końca XVI w. Kruchta jest XV--wieczna, zwieńczona ceramiczną attyką uważaną za najstarszą tego typu w Pol­sce, z pierwotnymi dębowymi odrzwiami. Wnę­trze jest halowe o sklepieniu gwiaź­dzi­stym, całe pobielone, z pozostawieniem licz­nych fragmentów gotyckiej i późniejszej po­li­chro­mii. Kaplica pierwsza z lewej na­le­ża­ła do bractwa szyperskiego. Ołtarz z ob­ra­zem św. Barbary pochodzi z ok. 1700 r. Na konsoli widoczny jest Chrystus Boleś-ciwy z XV w., a naprzeciw ołtarza ob­raz z początku XVIII w. z Kazaniem Chry­stu­sa na łodzi szyperskiej i świecznik w kształ­cie kotwicy. Kaplica druga na­le­ża­ła do brac­twa tragarzy zbożowych. Za­wie­ra ro­ko­ko­wy ołtarz św. Józefa z II połowy XVIII w. i boazerie z tego samego czasu. Przy fi­la­rze międzynawowym mieści się ołtarz z I połowy XVII w. z obrazem Zdję­cie z Krzy­ża, wzo­ro­wa­nym na obrazie Ru­ben­sa. W kaplicy trzeciej znajduje się ba­ro­ko­wy ołtarz św. Ignacego Loyoli z po­cząt­ku XVIII w., a na filarze obok póź­no­ba­ro­ko­wy ołtarz św. Krzyża z 1739 r., z kru­cy­fik­sem z połowy XIV w. Kaplica Naj­święt­sze­go Sakramentu, pierwsza od stro­ny wschodniej, zawiera rokokowy oł­tarz z 1753 r. fundacji mi­strza kra­wiec­kie­go Andrzeja Stachurskiego. Na ta­ber­na­ku­lum Chrystus Boleściwy z XV w., w oł­ta­rzu ob­raz Ostatniej Wieczerzy z lat 20. XVIII w. Obok, na ścianie wschod­niej, wi­docz­ne są organy ba­ro­ko­we z 1688 r., po­ni­żej po­li­chro­mia go­tyc­ka, która sta­no­wi­ła tło oł­ta­rza, z kru­cy­fik­sem. Za or­ga­na­mi wi­docz­na jest pier­wot­na wy­so­kość ko­ścio­ła z początku XIV wie­ku. Obok przy fi­la­rze znajduje się ołtarz ba­ro­ko­wy z ob­ra­zem Nie­po­ka­la­nej z ok. 1700 r.
Pre­zbi­te­rium jest naj­starszą częścią kościoła, jego bu­do­wę roz­po­czę­to ok. 1260 r., a w koń­cu XIII w. roz­po­czę­to bu­do­wę głów­ne­go korpusu o za­ło­że­niu ha­lo­wym, trój­na­wo­wym i trój­przę­sło­wym. W pre­zbi­te­rium na ścianach bocznych wi­docz­ne są malowane na cegle krzyże kon­se­kra­cyj­ne, a na sklepieniach medaliony z końca XIII w. Nad całością dominuje oł­tarz główny św. Wolfganga z początku XVI w. roboty to­ruń­skiej, nad ołtarzem kru­cy­fiks gotycki z pierw­szej ćwierci XIV w. Za ołtarzem znajduje się okno o pięknym ma­swer­ku, z witrażem wykonanym przez Edwarda Kwiatkowskiego w latach po­wo­jen­nych, z pozostawionymi w ma­swer­ku frag­men­ta­mi witraży gotyckich. Po bo­kach okna dwie olbrzymie postacie patronów kościoła: św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty z połowy XIV w. Poniżej umiesz­czo­no szaf­ki ścienne z pięknymi kutymi kratami. Sa­kra­men­ta­rium po­cho­dzi z 1384 r., a szafa na księgi liturgiczne z 1385 r. Z końca XIV w. pochodzi wielkie malowidło na ścianie północnej, nad wej­ściem do zakrystii. Przed­sta­wia ono Ukrzy­żo­wa­nie po­łą­czo­ne z Drzewem Jessego i Są­dem Osta­tecz­nym. W prawej części personifikacje 7 grze­chów głównych, u do­łu sceny zrzucania po­tę­pio­nych do piekła. Poniżej malowidła umiesz­czo­na jest kon­so­la z popiersiem Mojżesza z początku XV w., na której stoi kopia Pięk­nej Madonny. Oryginał wywieźli Niemcy w czasie wojny i ślad po nim zaginął. Na ścianie po pra­wej stronie znajduje się pły­ta nagrobna z brązu burmistrza to­ruń­skie­go Jana z So­est i jego małżonki, wy­ko­na­na ok. 1371 r. w warsztacie brugijskim. Nawa główna zawiera organy i chór mu­zycz­ny z XIX w., pośrodku nawy wiszą dwa duże póź­no­go­tyc­kie świeczniki z figurą Matki Boskiej, wy­ko­na­ne z brązu przez toruńskiego lu­dwi­sa­rza Andrzeja Ku­gel­ha­na w r. 1580.
W nawie południowej, na ścianie wscho-dniej, znajduje się barokowy ołtarz św. Franciszka Ksawerego z ok. 1680 r., z rzeź­ba­mi i ornamentyką nawiązującą do dzia­łal­no­ści misyjnej w krajach eg­zo­tycz­nych. Obok mieści się kaplica św. Jana Ne­po­mu­ce­na z późnogotycką rzeźbą Chry­stu­sa Zmartwychwstałego z końca XV w. Na ścia­nie między kaplicami, na owalnej tarczy z sześcioma herbami, widoczny jest por­tret trumienny Pawła Działyńskiego, zmar­łe­go w 1649 r., starosty nie­szaw­skie­go i ino­wro­cław­skie­go, wojewody troc­kie­go. Na­prze­ciw, przy filarze mię­dzy­na­wo­wym, póź­no­ba­ro­ko­wy ołtarz z 1739 r. z go­tycką rzeźbą z I po­ło­wy XV w., przed­sta­wia­jącą Marię Magdalenę uno­szoną przez aniołów. W na­stęp­nej kaplicy ołtarz z 1719 r. z obrazem Matki Boskiej powierzającej Dzieciątko św. Sta­ni­sła­wo­wi Kostce, pędzla Bartłomieja Strobla z 1634 r. W trzeciej kaplicy ro­ko­ko­wy oł­tarz z barokowym obrazem Na­ucza­nie Matki Boskiej. Przy sąsiednim fi­la­rze mię­dzy­na­wo­wym jest ołtarz ba­ro­ko­wy z  rzeźbą św. Anny Samotrzeciej z XVI w. Na filarze przed czwartą kaplicą póź­no­re­ne­san­so­we epitafium Anny Pir­ne­sius zmar­łej w 1576 r. W tej samej ramie obraz przed­sta­wia­ją­cy św. Hieronima, wzo­ro­wa­ny na lizbońskim obrazie Albrechta Düre­ra, dzie­ło być może ni­der­landz­kie­go ma­la­rza dzia­ła­ją­ce­go w Toruniu, Hansa Mi­cha­ła z Am­ster­da­mu.
Ostatnia kaplica zwana jest Ko­per­ni­kowską. W stojącej tu chrzcielnicy go­tyc­kiej – odlanej z brązu w II połowie XIII w., z późnobarokową pokrywą – chrzczony był Mikołaj Kopernik. Po prawej stronie u gó­ry epi­ta­fium Mikołaja Kopernika, ufun­do­wa­ne w r. 1589 przez toruńskiego le­ka­rza i humanistę Melchiora Pir­ne­siu­sa. W pół­ko­li­stym zwieńczeniu portret króla Jana Olbrachta z herbami Prus i Korony. Po­ni­żej stoi pomnik Mikołaja Kopernika wy­ko­na­ny w 1766 r. przez krakowskiego rzeź­bia­rza W. Rojowskiego na zlecenie księ­cia Józefa A. Jabłonowskiego. Tablica obok epitafium Kopernika poświęcona jest dwóm biskupom warmińskim urodzonym w Toruniu: Janowi III zwanemu Abezier, zmarłemu w 1424 r., i Łukaszowi Wat­zen­ro­de zmarłemu w 1489 r., wujowi Mikołaja Kopernika – ufundowana została w r. 1724 przez Jakuba K. Rubinkowskiego. Ołtarz manierystyczny z ok. 1620 r. za­wie­ra póź­no­go­tycką rzeźbę z początku XV w., przed­sta­wia­jącą Za­śnię­cie NMP. Pod ścia­na­mi gotyckie stalle z XVI w. kupców to­ruń­skich, którzy byli opiekunami tej ka­pli­cy. Ka­pli­ca została odrestaurowana i upo­rząd­ko­wa­na z okazji 500 rocznicy uro­dzin Ko­per­ni­ka w r. 1973, wtedy tak­że wy­ko­na­no wi­tra­że wg projektu W. Ko­zio­ła oraz od­kry­to gotyckie okratowane okno w stronę kruch­ty. Po prawej stronie ka­pli­cy, na ścia­nie, renesansowe epi­ta­fium bur­mi­strza wscho-wskiego Krzysz­to­fa Flo­ria­na zmar­łe­go w 1587 r., ze sceną Wnie­bo­wzię­cia Elia­sza. Wychodzimy przez XV-wieczną kru-chtę po­łu­dniową z za­cho­wa­ny­mi pier­wot­ny­mi drzwiami. Na górnej czę­ści wie­ży tarcza zegarowa z XV w., skie­ro­wa­na w stro­nę Wisły i daw­ne­go por­tu.

Torun_1.jpg
TORUN_3.jpg
TORUN_2.jpg
Torun_prezbiterium.jpg
Torun_nawa_4.jpg
Torun_oltarz_glowny.jpg
Torun_oltarz_2.jpg
Torun_oltarz_5.jpg
Torun_oltarz_6.jpg
Torun_obraz_4.jpg
Torun_obraz_1.jpg
Torun_obraz_2.jpg
Torun_prospekt_choralny.jpg
Torun_organy.jpg
Torun_ambona.jpg
Torun_rzezba.jpg
Torun_chrzcielnica.jpg
Torun_nawa_3.jpg
Torun_witraz_1.jpg
Torun_witraz_2.jpg
Torun_witraz_5.jpg